Erikte Zamklanma Hastalığı Nedir?
Erikte zamklanma hastalığı, halk arasında daha çok tarımda, özellikle erik yetiştiriciliği yapanlar arasında duyulan bir terim olarak bilinse de, bu terim aslında yalnızca bir bitki hastalığının adı değildir. Farklı sosyal katmanlardaki bireylerin yaşamını ve toplumsal yapıları etkileyen bir metafor olarak da kullanılabilir. Sokakta, toplu taşımada, işyerlerinde ve hatta sivil toplum kuruluşlarında gözlemlediğim kadarıyla, bazen insanlar da tıpkı erikte olduğu gibi “zamklanma” yaşayabiliyorlar. Bir çeşit donmuşluk hali, ilerleyememe duygusu… Bu yazıda, erikte zamklanma hastalığını toplumsal cinsiyet, çeşitlilik ve sosyal adalet açısından incelemeye çalışacağım. Belki de bu hastalık, hayatlarımızdaki gizli ve fark edilmeyen sorunlara dair bir işaret niteliği taşıyor.
Erikte Zamklanma Hastalığı: Bitkisel Bir Sorun, İnsan Hayatına Dair Bir Metafor
Öncelikle, erikte zamklanma hastalığının ne olduğunu anlamamız gerekiyor. Bu hastalık, erik ağaçlarında belirli bir dönemde meydana gelen bir hastalık türüdür. Ağaçların üzerindeki meyveler, olgunlaşmadan önce çeşitli sebeplerle gelişim sürecinde duraklar. Meyveler, doğal olarak zamanla gelişip olgunlaşmalı, ancak birdenbire “zamk” gibi bir maddeyle kaplanır ve bu, eriklerin yenmesini imkansız hale getirir. Tıpkı meyvelerin olduğu gibi, bazen insanlar da hayatları boyunca belirli bir noktada “zamklanmış” hissedebilirler. Hayatın, toplumsal yapının, normların ya da baskıların insanlar üzerinde yarattığı etkiler, bireylerin ilerlemelerini engeller.
İstanbul’da, günlük yaşamda sıklıkla gördüğüm sahnelerde bu tür bir “zamklanma” fenomenine rastlıyorum. Her gün toplu taşımada karşılaştığım yüzler, sokaklarda geçen kalabalıklar, işyerindeki çalışanların gözlerindeki donukluk, bazen bana tıpkı eriklerin üzerine yapışan o zamk gibi hissediyor. Toplumsal cinsiyet rollerinin, çeşitli ayrımcılık biçimlerinin ve adaletsizliklerin insanları nasıl bu noktada bıraktığını görmek, benim için oldukça etkileyici.
Toplumsal Cinsiyet ve Erikte Zamklanma
Bir gün, iş yerinde akşam saatlerinde bir arkadaşımın “Başım döndü, biraz dışarı çıkıp hava alacağım,” dediğini duydum. Hava almak, ona çok iyi gelecekti, çünkü gün boyunca ya da belki de yıllarca bir tür “zamklanma” yaşamıştı. Toplumsal cinsiyet rollerinin kadınlar üzerinde yarattığı baskılar, onları genellikle toplumsal üretimin dışında tutmaya, yalnızca ev işleri ve ailevi sorumluluklarla sınırlamaya eğilimlidir. Biz kadınlar, sokakta, iş yerinde ya da toplumsal hayatta var olmayı başarsak da, çoğu zaman kendimizi adeta bir yere takılmış, gelişemeyen, yapışmış gibi hissederiz.
Bir arkadaşım, işyerinde sürekli olarak sesini çıkaramadığı, fikirlerini tam olarak paylaşamadığı için kendisini “zamklanmış” hissediyordu. Kadın olmanın getirdiği toplumsal baskılar, onun hem işyerinde hem de sosyal yaşamda adeta bir erik gibi olgunlaşmaya fırsat bulamadan “yakalanmasına” neden oluyordu. Kendini susturmak, gözden kaçmak, sesini duyurmakta zorlanmak… Bunlar, İstanbul’un çeşitli mahallelerinden geçen, yorgun ama gururlu bir kadının, her gün toprağa basarak yavaşça eriklerini büyütmeye çalışırken nasıl bir zamklanma yaşadığını bize anlatan bir örnek. Kadınlar bazen kendi hayatlarına ilişkin kararları almayı başaramıyorlar. Kendi sesini bulamayan bir birey, toplumsal cinsiyetin ağır yükü altında, erikteki zamklanmış meyve gibi bir noktada takılıp kalıyor.
Çeşitlilik ve Erikte Zamklanma
Toplumsal çeşitliliği gözlemlediğimde, etnik, ekonomik ya da kültürel farklılıkların insanları nasıl zamklanmış hale getirdiğini fark ediyorum. Bir gün, Kadıköy’deki bir kafede yanımda oturan birkaç genç, uzun bir konuşma yapıyorlardı. Konu, sosyal adalet ve farklı kimlikler üzerindeydi. Gençlerden biri, “Günümüzde bir sürü farklı etnik kökenden insan var. Ama hâlâ toplumun dışına itilmiş hissediyorum. Bazen kendimi tam olarak ait hissedemiyorum. Ne biz tam olarak kabul ediliyoruz, ne de bize fırsat veriliyor,” dedi.
Bunu duyduğumda, sosyal çeşitliliğin nasıl “zamklanma” yaratabileceğini düşündüm. İnsanlar, toplumda etnik kimlikleri, cinsel kimlikleri ya da farklılıkları yüzünden kenara itilip, bu kenara itilmişlik yüzünden potansiyellerini ortaya koyamıyorlar. Bazı insanlar, sadece kimlikleri yüzünden toplumsal sisteme entegre olamıyorlar, ya da entegre olmak istediklerinde “farklılıkları” yüzünden bir engelle karşılaşıyorlar. İşte bu noktada, bir insanın “zamklanmış” hissetmesi kaçınılmaz oluyor.
Birçok insan, belirli bir sınırda takılıp kalıyor. Kimi zaman, toplumsal farklılıklar ve çeşitlilik, insanın ilerlemesine engel olan bir bariyer halini alabiliyor. Zaman zaman, bu farklar sadece fiziksel değil, aynı zamanda toplumsal ilişkilerde de bir engel oluşturuyor. Bunun da insanları, tıpkı erikteki zamk gibi, bir süre sonra gelişimlerinden alıkoyduğu gerçeği açıkça ortada.
Sosyal Adalet ve Erikte Zamklanma
Sosyal adaletin eksikliği de, insanları zamklanmış hale getirebilecek başka bir faktördür. İstanbul’un her köşesinde, her mahallede gözlemlediğim sahneler bana bunu tekrar tekrar hatırlatıyor. Her sabah, işe gitmek için bin bir güçlükle yürürken, bazen işçi sınıfından insanların suratlarında, bazen sokakta karşılaştığım yaşlı kadınların bakışlarında, bazen de gençlerin gözlerindeki umutsuzlukta bu “zamklanma” izlerini görüyorum.
Sosyal adaletin olmadığı bir ortamda, daha önce de söylediğim gibi, insanlar adeta birer erik gibi olgunlaşmadan, gelişmeden, tamamen “yakalanmış” ve duraklamış hissedebiliyorlar. Çalışma hakkı, eşitlik, özgürlük… Bunlar, herkesin en temel hakları olmalı. Ama bazı insanlar, bu hakları sadece kâğıt üzerinde görüyor, gerçek hayatta ise bir türlü bu hakları elde edemiyorlar. Çam sakızının erikteki zamklanmayı oluşturduğu gibi, sosyal adaletsizlik de, insanların hayatlarını, potansiyellerini ve hayallerini kısıtlıyor.
Sonuç: Erikteki Zamklanma ve Toplumsal Hayat
Erikte zamklanma hastalığı, belki de sadece bir tarım terimi değil, aynı zamanda modern toplumun derin sorunlarına bir simgedir. Toplumsal cinsiyet, çeşitlilik ve sosyal adalet gibi faktörler, bireylerin potansiyellerine ulaşmasını engelleyen zamklardır. Bir birey, kendini ifade edemediği, farklılıkları yüzünden kenara itildiği, hakları gaspedildiği bir dünyada tıpkı erik gibi olgunlaşmadan, gelişmeden takılıp kalır. Ancak, bu durumu fark etmek, bu zinciri kırmak ve toplumsal eşitlik için adım atmak hepimizin sorumluluğudur.
Sokakta, işyerinde ve her yerde gördüğüm bu sahnelerde, her birimizin, tıpkı o erik gibi, potansiyelimizi geliştirme hakkına sahip olduğumuzu unutmamalıyız. Ve en önemlisi, birbirimizi destekleyerek, bu “zamklanmayı” kırmak için çaba harcamalıyız.